Εύη Παναγιωτάτου: Για το Φως του Θέρους στον Σεφέρη και τον Ρίτσο

Το κείμενο του Βύρωνα Λυκιαρδόπουλου "Τα σκληρά μεσημέρια του καλοκαιριού", έφερε ένα πολύ ενδιαφέρον σχόλιο της φιλολόγου Εύης Παναγιωτάτου. Το δημοσιεύω ως αυτόνομη ανάρτηση, είναι πολύ ωραίο τα κείμενα να διαλέγονται μεταξύ τους... και χαίρομαι που η Via Ionica γίνεται εργαλείο διαλόγου.

Γράφει η Εύη Παναγιωτάτου

 

Το φως, που τόσο ποιητικά περιγράφεται παραπάνω (σημ. Via Ionica: εννοεί την ανάρτηση του Βύρωνα Λυκιαρδόπουλου)  είναι αγγελικό και μαύρο, κι εγώ για κάποιο λογο δεν μπορώ κι ούτε θέλω να ενστερνιστώ αυτή την πεσιμιστική εκδοχή. Μου θυμίζει την αιώνια διαπάλη μεταξύ λογικής και ευαισθησίας. 

Ας σκεφτούμε για παράδειγμα δύο ποιητικές ιδιοφυΐες, που εξ ορισμού βρίσκονται σε αιώνια διαλεκτική αντιπαράθεση και σύγκρουση: Τον Σεφέρη και τον Ρίτσο. Το φως της Ελλάδας είναι πολύ πιο έντονο στην "Ρωμιοσύνη" του Ρ'ιτσου αν και ενίοτε παρουσιάζεται να "λιγνεύει". Αντίθετα, η "Κίχλη" του Σεφέρη αναδεικνύει τη δισυπόστατη φύση του φωτός: αγγελικό και μαύρο. 

Η βασική διαφορά των ποιημάτων είναι ως προς τη φύση της αδικίας ή μάλλον ως προς το θύμα της: Ο Σεφέρης μιλά για την αδικία σε βάρος του μεγάλου αθώου, του Σωκράτη, και εκφράζει τη δυσφορία του υποκειμένου-ατόμου και τη μοναξιά του ενός. Ο Ρίτσος, αντίθετα, εκφράζει την αδικία σε βάρος μιας συλλογικής οντότητας. 

Το πρόσωπο που ενσαρκώνει τη συλλογικότητα στον Σεφέρη ειναι ο μυθικός Ελπήνορας, ο σύντροφος του Οδυσσέα που τσακίστηκε πέφτοντας απο τη σκάλα της Κίρκης μεθυσμένος, ο "μέσος ανθρωπος". Η σχέση του Σεφέρη με αυτόν δεν είναι εντελώς ξεκάθαρη. Στην ίδια την "Κίχλη" είναι μάλλον συμπαθής, ενας "βασανισμένος οραματιστής". Στο εξηγητικό όμως δοκίμιο προς τον Κατσίμπαλη, ο Σεφέρης παρουσιάζει αισθήματα κυμαινόμενα έως την πλήρη απόρριψη: "Ωστόσο ας μην ξεχνάμε πως οι άκακοι αυτοί άνθρωποι, επειδή ακριβώς είναι εύκολοι, είναι συχνά οι καλύτεροι φορείς του κακού, που έχει αλλού την πηγή του". Η φράση αυτή όμως, που σχεδόν αποδίδει την πολιτική ταυτότητα (αριστερή) στον Ελπήνορα, μάλλον μοιάζει να ανταποκρίνεται περισσότερο στο κλίμα του 1949- οπότε γράφεται το δοκίμιο-και όχι του 1946: Ο Ελπήνορας το '46 δεν είναι ακόμα τοσο επικίνδυνος, είναι απλώς "μαλακός"... 

Το αντίθετο βέβαια συμβαίνει στη "Ρωμιοσύνη" του Ριτσου: εκεί δεν υπάρχουν "μέσοι άνθρωποι" αλλά ένα αγαθό αγωνιστικό όλον.

 Ωστόσο και τα δύο ποιήματα τελειώνουν με εναν λόγο για την Αγάπη: "Όποιος ποτέ του δεν αγάπησε θ' αγαπήσει στο φως" λεει ο Σεφέρης. Ο Ρίτσος όμως μοιάζει να το σκέφτεται: "όταν λιώσουν τα ρούχα των πεθαμένων", μόνο τότε "μπορεί να βρούμε τ' όνομά τους και μπορεί να το φωνάξουμε: Αγαπάω. Τότε. Μα πάλι αυτά τα πράγματα είναι λιγάκι σαν πολύ μακρινά". 

 Το άπλετο φως του Ρίτσου, φως της αλληλεγγύης των διωκομενων, δεν μπορεί να καταλήξει τόσο γενναιόδωρα στην αγάπη. Αντίθετα, το δισυπόστατο φως του Σεφερη βρίσκει τροπο και εκβάλλει σε μια τέτοια πρόταση. Η "Ρωμιοσύνη" του Ρίτσου μοιαζει με πικρή απάντηση στην "Κίχλη" του Σεφέρη.

 Με λίγα λόγια, είναι κρίμα να βυθιζόμαστε στην οραματική ενατενισή του εγώ μας αποκλειστικά και να μην βλέπουμε την προοπτική. Και προοπτική είναι ο διπλανός μας. Λέω δηλαδή ότι η φιλοσοφία δεν είναι μια απλή μελέτη θανάτου, όπως διατύπωνε ο Πλάτωνας και μια σπουδή του τελεσίδικου, οριστικού και αμετάκλητου αυτού γεγονότος. Την άποψη αυτήν την υπερβαίνουν οι διαλεκτικοί νόμοι και αντινομίες της ίδιας της Φύσης, που σταδιακά η εξέλιξη της ανθρώπινης νόησης μπόρεσε να συλλάβει: "Ο άνθρωπος είναι ον φύσει κοινωνικό και πολιτικό. Αυτός που μπορεί να ζήσει μακριά απ’ τις ανθρώπινες κοινωνίες είναι είτε θηρίο είτε θεός". 

Ο Αριστοτέλης λοιπον επανατοποθέτησε τη φιλοσοφία εκεί που ανήκει: στην ύλη, στη μορφή, στη ζωή, στον Άνθρωπο και τη διαμόρφωση και εξέλιξή του με βάση την ποιότητα των κοινωνικών του σχέσεων. Αναποδογυρίζοντας τα προγενέστερα φιλοσοφικά συστήματα απάντησε διαλεκτικά στον Πλάτωνα: Σημασία δεν εχει πώς θα πεθάνεις, ούτε πότε, ούτε τί θα απογίνει η φθαρτή ύλη από την οποία αποτελούμαστε, ούτε αν η ψυχή υπάρχει κι αν υπάρχει αν θα ανυψωθεά, αλλά, αντίθετα, τελικό ζητούμενο είναι πώς θα ζήσει κανείς και μαλιστα πώς θα ζήσει σε αυτήν τη ζωή χωρίς να πεθάνει μόνος....