"Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός 1848-1865" - ένα βιβλίο της Αγγελικής Γιαννάτου

 

Αγγελική Ν. Γιαννάτου

Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός 1848-1865

Εκδόσεις Περίπλους, Διονύσης Βίτσος, σελ. 362

 

            Ο 19^ος αιώνας είναι αιώνας καταιγιστικών μεταβολών και δυναμικών μετασχηματισμών στην κοινωνία, την οικονομία, τις πολιτικές ιδέες, την ίδια την υπόσταση αυτού που σήμερα ονομάζουμε «δυτικός κόσμος» - με κέντρο τη δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ ένα κύμα αλλαγών σαρώνει ολόκληρη την Ευρώπη. Η ραγδαία επικράτηση του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, η άνδρωση της εργατικής τάξης στις βιομηχανικές κοινωνίες, το ξύπνημα των εθνοτήτων και οι πρώτες γενιές χειραφετημένων εθνικών κρατών, η σύνταξη συνταγματικών κειμένων και ανάπτυξη θεσμών αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στα εθνικά κράτη, όλα στον απόηχο του αιώνα των Φώτων αλλά και των δυο μεγάλων επαναστάσεων, Γαλλικής και Αμερικανικής, και ταυτόχρονα η ένταση του ανταγωνισμού των μεγάλων αποικιοκρατικών δυνάμεων για τον έλεγχο των αγορών είναι φαινόμενα που δρομολογούν αλλαγές που ωρίμαζαν επί πολλούς αιώνες.

            Σ’ αυτό το πλαίσιο, σε μια γωνιά της Ανατολικής Μεσογείου, τα Ιόνια Νησιά των μέσων του 19^ου αιώνα δεν θα μπορούσαν να μείνουν ανεπηρέαστα από τις εξελίξεις. Είναι ένα συντεταγμένο κράτος, με κοινοβουλευτικούς θεσμούς,  οι Ηνωμένες Πολιτείες των Ιονίων Νήσων, υπό τη (δυναστική) προστασία, ωστόσο, μιας αποικιοκρατικής δύναμης, του Ηνωμένου Βασιλείου.  Ταυτόχρονα, βρίσκονται δίπλα στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος – οπότε ο πόθος για ένωση με την Ελλάδα, με παρούσα την προοπτική της Ένωσης όλων των Ελλήνων είναι παρών. Τα Ιόνια, άλλωστε, έχουν αποτελέσει, με πολλούς τρόπους, δίαυλο επικοινωνίας του ευρύτερου ελληνικού γαλαξία με τις νέες ιδέες του Διαφωτισμού. Οι ιδέες του αιώνα των Φώτων, όπως διαμορφώνονται στις εξελίξεις του πρώτου μισού του 19^ου αιώνα, εμπλουτισμένες με το όραμα για απελευθέρωση των χριστιανικών λαών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, θα βρουν την έκφρασή τους στον Επτανησιακό Ριζοσπαστισμό.

            Η Αγγελική Γιαννάτου με τη μελέτη της για τον Επτανησιακό Ριζοσπαστισμό έρχεται να δώσει φως στις ιδεολογικές εκφάνσεις αυτού του «πολιτικού φαινομένου» όπως το ονομάζει η ίδια στον πρόλογό της, φαινομένου σύνθετου, καθώς:

·         Φέρει ακέραια τα χαρακτηριστικά μιας συγκροτημένης πολιτικής ιδεολογίας, με συγκεκριμένη πρόταση διακυβέρνησης και οργάνωσης της κοινωνίας, ανεξάρτητα αν αυτή «διαφοροποιείται» στην πορεία.

·         Εκφράζεται με θεσμική πολιτική δράση (με την εκπροσώπηση Ριζοσπαστών Βουλευτών τόσο στα Ιόνια Κοινοβούλια όσο και στα κοινοβούλια του ελληνικού κράτους)

·         Εκφράζεται επίσης με δράση εξωκοινοβουλευτική (μέσα από τα αναγνωστήρια, αλλά και τον δημόσιο λόγο των ριζοσπαστών, και προκαλεί την κατασταλτική αντίδραση της Προστασίας)

·         Ο δημόσιος αυτός λόγος, κυρίως η έκδοση ριζοσπαστικών εφημερίδων, είναι όχημα διάχυσης των ιδεών στην κοινωνία, αλλά και δυναμικής διαμόρφωσης αυτών των ιδεών.

·         Η εξέλιξη των πρωταγωνιστών του ριζοσπαστισμού στην πολιτική σκακιέρα του Ιονίου Κράτους, όπως περιγράφεται στη μελέτη της Αγγελικής Γιαννάτου, ο «αναπροσανατολισμός» της ηγεσίας των Ριζοσπαστών υπό τον Κωνσταντίνο Λομβάρδο στα τέλη της δεκαετίας του 1850, τον οποίο η συγγραφέας χαρακτηρίζει «σφετερισμό» της ριζοσπαστικής ιδεολογίας όπως αυτή είχε αρχικώς διατυπωθεί από τους πρωταγωνιστές και πρωτοπόρους του, είναι μια εξαιρετική μελέτη περίπτωσης. Σε μια στιγμή που ακόμα και στο νέο ελληνικό κράτος έχουμε κόμματα προσδεμένα (έστω τυπικά) στο άρμα ξένων δυνάμεων ή προσωποπαγείς πολιτικούς σχηματισμούς πελατειακής φύσεως, στα Ιόνια Νησιά έχουμε τη συγκρότηση μιας ιδεολογίας, που ενδύεται την εσθήτα ενός πολιτικού σχηματισμού, μέσα στον οποίο η ίδια η ιδεολογία αυτή χάνει τον αρχικό της προσανατολισμό, και εν τέλει τον ριζοσπαστικό του χαρακτήρα, συμβιβαζόμενη με μια ένωση με το ελληνικό κράτος που ήταν πολύ μακριά από αυτό που είχαν οραματιστεί οι πρώτοι ριζοσπάστες.

Η συγγραφέας οριοθετεί χρονικά την έρευνά της από το 1848, χρονιά κατά την οποία η Βρετανική προστασία προχωρεί σε μεταρρυθμίσεις στο Ιόνιο Κράτος, μεταξύ των οποίων και η παραχώρηση του δικαιώματος της ελευθεροτυπίας – είναι η στιγμή που αρχίζει η έκδοση εφημερίδων υψηλής ποιότητας. Όπως και οι ριζοσπάστες, η Αγγελική Γιαννάτου δεν παραλείπει να βλέπει και τη μεγάλη εικόνα – την επανάσταση που γίνεται στη Γαλλία την ίδια χρονιά, τις γεωπολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη αλλά και στο, συντεταγμένο πλέον, ελληνικό κράτος υπό τον Όθωνα. Ολοκληρώνει τη συγκεκριμένη μελέτη της (αλλά όχι και την έρευνά της) στα 1865, ένα χρόνο μετά την Ένωση, εξετάζοντας τον απόηχο της ριζοσπαστικής ιδεολογίας στον πολιτικό στίβο του νέου ελληνικού κράτους.

            Η συγγραφέας, ξεκινώντας τη μελέτη της κατά την εκπόνηση της διδακτορικής της διατριβής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα Πολιτικών Επιστημών), με επιβλέποντα τον, προλογίζοντα το βιβλίο, καθηγητή Πασχάλη Κιτρομηλίδη, έχει μελετήσει ενδελεχώς τη βιβλιογραφία για την εξέλιξη των πολιτικών ιδεών στην Ελλάδα, και τις δημοσιευμένες μελέτες για τον ριζοσπαστισμό, με προεξάρχουσες εκείνες του Γ. Γ. Αλισανδράτου  και του Σπύρου Λουκάτου. Έχει επίσης μελετήσει εξαντλητικά τον τύπο της εποχής, εφημερίδες και πολιτικά φυλλάδια, αλλά και βιβλία που συνέγραψαν οι πρωταγωνιστές του κινήματος, καθώς και τα πρακτικά των Βουλών του Ιονίου Κράτους και του νέου ελληνικού κράτους, αλλά και αρχειακές πηγές όπως το αρχείο του Ηλία Ζερβού Ιακωβάτου (ευρισκόμενο στην Ακαδημία Αθηνών) και το αρχείο Ιακωβάτων της Ιακωβατείου Βιβλιοθήκης Ληξουρίου. Έργο επίπονο, που ωστόσο έχει δώσει στην ερευνήτρια εξαιρετικά εργαλεία για μελέτες που είδαμε να δημοσιεύονται στη συνέχεια, αλλά και για τα σεμιναριακά μαθήματα πολιτικής ιστορίας των Επτανήσων που διοργάνωσε με επιτυχία σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Φιλολόγων Κεφαλονιάς και Ιθάκης τα τελευταία χρόνια.

            Ο Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός της Αγγελικής Γιαννάτου δεν είναι απλώς μια κριτική σύνθεση – επισκόπηση της βιβλιογραφίας για το θέμα, αλλά συνεισφέρει στη γνώση μας για την ιστορία των ιδεών στη σύγχρονη Ελλάδα, φωτίζοντας μια ιδεολογία η οποία, κατά την ταπεινή μου άποψη, είναι εξαιρετικά σημαντική για την εξέλιξη της πολιτικής σκέψης στην Ελλάδα.

            Η συγγραφέας δομεί τη μελέτη της σε έντεκα κεφάλαια – εστιάζοντας σε καθένα σε κομβικά πρόσωπα και γεγονότα αυτής της εξελικτικής πορείας. Τα δύο πρώτα κεφάλαια είναι αφιερωμένα στις δύο ίσως πιο καθοριστικές μορφές για τον προσδιορισμό της «ταυτότητας» της ριζοσπαστικής ιδεολογίας: Δυο προσωπικότητες με διακριτές διαφορές στον προσανατολισμό τους, που διαγράφουν όμως με αδρές γραμμές τις βασικες αρχές του επτανησιακού ριζοσπαστισμού:

·         Το εθνικό αίτημα, αυτό της Ένωσης και απελευθέρωσης όλων των Ελλήνων, στη βάση της αρχής των εθνοτήτων.

·         Το κοινωνικό αίτημα, αυτό του κοινωνικού μετασχηματισμού υπό το πρίσμα της υπεράσπισης και εδραίωσης των θεμελιωδών αρχών της ελευθερίας, της ισότητας, της αδελφότητας.

Από τη μία, ο Ιωσήφ Μομφερράτος, ίσως ο ριζοσπαστικότερος των ριζοσπαστών, που υπερασπίζεται μέχρι τέλους τις αρχές του για την εθνική απελευθέρωση και την κοινωνική αλλαγή στο πλαίσιο αβασίλευτης δημοκρατίας. Από την άλλη, ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, ένθερμος υποστηρικτής των ίδιων ιδεών αλλά μη αρνούμενος το πολίτευμα της βασιλευόμενης δημοκρατίας.

Το τρίτο κεφάλαιο της μελέτης είναι αφιερωμένο στην Ένατη Ιόνιο Βουλή (1850), στο πλαίσιο των εργασιών της οποίας διατυπώνεται από τους ριζοσπάστες βουλευτές και το περίφημο ψήφισμα για την Ένωση των Ιονίων Νήσων με την Ελλάδα, θα τολμούσα να πω ένας καταστατικός Χάρτης της πορείας προς την Ένωση όπως την οραματίζονταν οι ριζοσπάστες. Στο κεφάλαιο διαγράφονται οι θεσμικές παρεμβάσεις των ριζοσπαστών και αναδεικνύεται μία ακόμη μορφή, ιδιαίτερη και αυτή, ο Γεώργιος Τυπάλδος-Ιακωβάτος.

Η συγγραφέας εξετάζει χωριστά το ζήτημα της δράσης των ριζοσπαστών στον εξωθεσμικό πολιτικό στίβο. Οι ριζοσπαστικές εφημερίδες της Κεφαλονιάς, (Φιλελεύθερος του Ζερβού,  Αναγέννησις του Μομφερράτου, Χωρικός του Δαυή), Νεολαία της Λευκάδας, της Ζακύνθου (Ρήγας), οι πολιτικές λέσχες, «αντιδραστήρια» πολιτικού διαλόγου και ζυμώσεων – ουσιαστικά ο χώρος όπου διαμορφώνεται η ιδεολογία μέσα στην ίδια την κοινωνία. Η τύχη όλων αυτών των προσπαθειών στην επταετία 1851-1858, εποχή διώξεων, εξοριών των πρωταγωνιστών του κινήματος, επίδειξης αυταρχισμού από την Προστασία, αλλά και ανατροπών στις ισορροπίες εντός του ίδιου του κινήματος αποτυπώνεται στο τελευταίο κεφάλαιο του πρώτου μέρους της μελέτης. Εδώ αναδεικνύεται και μια νέα μορφή, αυτή του  Παναγιώτη Πανά, που με τις εφημερίδες του Κεραυνός και Αλήθεια προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανό τον «αυθεντικό» ριζοσπαστικό λόγο, τη στιγμή που διαφαίνεται ότι ο στόχος της κοινωνικής αλλαγής εγκαταλείπεται από τη νέα ηγεσία των ριζοσπαστών, που προσανατολίζεται πλέον μόνο στην Ένωση.

Στο δεύτερο μέρος της μελέτης εξετάζεται το κρίσιμο χρονικό διάστημα αυτής της μεταστροφής, από το 1858 έως το 1864, όταν τα δεδομένα έχουν ήδη αλλάξει και οι αρχικοί πρωταγωνιστές του ριζοσπαστισμού, αλλά και καταδιωγμένοι από την Προστασία Ζερβός και Μομφερράτος,  «επανέρχονται» στην ενεργό δράση (με την επανέκδοση της Αναγέννησης και την έκδοση του Αληθούς Ριζοσπάστη από τον Μομφερράτο) αντικρίζοντας ένα ολότελα καινούριο πολιτικό τοπίο, ακόμα και μέσα στο ίδιο τους το κόμμα.

·         Το 1862 η συνταγματική μοναρχία του Όθωνα ολοκληρώνεται με την εκδίωξή του. Βιώνουμε μια «μεταπολίτευση» που δεν είναι απλά η αλλαγή του θρόνου, αλλά η συνταγματική αλλαγή προς ένα καινούριο πολίτευμα, που θα αποκρυσταλλωθεί στο Σύνταγμα του 1864.

·         Στο ριζοσπαστικό κόμμα, η νέα ηγεσία υπό τον Λομβάρδο, φαίνεται να εγκαταλείπει τα ριζοσπαστικά ιδεώδη, καθώς το αίτημα της Ένωσης προτάσσεται σε σχέση με εκείνο των κοινωνικών μεταβολών. Η Συγγραφέας σε τρία κεφάλαια εξετάζει διαδοχικά τις πολιτικές εξελίξεις, την στάση των Μομφερράτου και Ζερβού και τον σφετερισμό, όπως τον χαρακτηρίζει, της ριζοσπαστικής ταυτότητας από τον Κωνσταντίνο Λομβάρδο, με την εμπλοκή και εξωτερικών παραγόντων (όπως ο ιταλός Garibaldi) στην προσπάθεια για ικανοποίηση του εθνικού αιτήματος, αλλά και νέων αιτημάτων (όπως μια ομοσπονδιακού τύπου Ένωση).Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν σε μια Ένωση με το ελληνικό κράτος το 1864 που ούτε ο Μομφερράτος ούτε ο Ζερβός επιθυμούσαν, και η απογοήτευσή τους ήταν έκδηλη.

Το τρίτο και τελευταίο μέρος της μελέτης, αποτελούμενο από τρία κεφάλαια, αναφέρεται στα τεκταινόμενα στο νέο ελληνικό κράτος στην πορεία προς την Ένωση, αλλά και στα πρώτα βήματα μετά την Ένωση με το ελληνικό κράτος, η οποία, καθώς φάνηκε, δεν ήταν το τέλος του ταξιδιού αλλά μάλλον ο πρώτος σταθμός. Τα ζητήματα που είχαν να κάνουν με διάφορους τομείς και προβλήματα που χαρακτήριζαν το τέλος ενός κράτους και την ενσωμάτωσή του σε μια νέα συνταγματική τάξη, η οποία μάλιστα βρισκόταν εν τη γενέσει της. Οι Ηνωμένες Πολιτείες των Ιονίων Νήσων πεθαίνουν, αλλά την ίδια στιγμή «πεθαίνει» και η οθωνική Ελλάδα, και γεννιέται μια άλλη Ελλάδα, που πρέπει να λύσει πολλά τυπικά και ουσιαστικά ζητήματα που αφορούν στα νέα της αποκτήματα. Εδώ η συγγραφέας αποτυπώνει τη συμβολή των ριζοσπαστών, αληθών και μη, στη νέα, εν τη γενέσει, πραγματικότητα, στην οποία αυτό που επιβιώνει και από τις δύο πλευρές, ελληνική και επτανησιακή είναι ο προσανατολισμός των εθνικών αιτημάτων στο μοντέλο της Μεγάλης Ιδέας.

Η Αγγελική Γιαννάτου ολοκληρώνει τη μελέτη της με μια αναφορά στην Αναμόρφωση του Ιωσήφ Μομφερράτου, ένα «ρέκβιεμ» των ριζοσπαστικών φωνών στη νέα πραγματικότητα της εν εξελίξει αφομοιωσης. Οι αληθείς ριζοσπάστες σταδιακά απομακρύνονται απογοητευμένοι από το προσκήνιο.

Ωστόσο δεν μπορούμε, πιστεύω, να δούμε τον Επτανησιακό Ριζοσπαστισμό ως κάτι που τελειώνει με την Ένωση. Η Αγγελική Γιαννάτου, έχοντας αφιερώσει δεκαετίες πλέον στην έρευνα αυτής της τόσο καθοριστικής για την ιστορία περιόδου, εδώ μας αποκαλύπτει μία πρώτη γεύση μόνο των ευρημάτων της. Έτσι η έκδοση αυτής της μελέτης εκπληρώνει διττό ρόλο. Αφ’ ενός, μας συστήνει ένα κομμάτι της πολιτικής ιστορίας και της ιστορίας των ιδεών στον ελληνικό χώρο το οποίο είναι υποφωτισμένο. Αφ’ ετέρου, ανοίγει τον δρόμο για να ερευνηθεί περαιτέρω η ριζοσπαστική ιδεολογία. Πρόκειται για έναν ανεξερεύνητο χώρο, που φωτίζεται ολοένα και περισσότερο, με τις μεταγενέστερες διατριβές του Πέτρου Πετράτου για τις πολιτικές λέσχες, και της Δώρας Ζαφειράτου για τον Γεώργιο Τυπάλδο Ιακωβάτο, αλλά και με τις μελέτες της Αγγελικής Γιαννάτου που ακολούθησαν και θα ακολουθήσουν. Η συζήτηση έχει αρχίσει, και ο αληθής ριζοσπαστισμός, ως προοδευτική ιδεολογία που αποσκοπεί στην αλλαγή της κοινωνίας κόντρα στον κάθε μορφής συντηρητισμό, θα είναι πάντοτε επίκαιρος. Επίκαιρη θα είναι και η κατά καιρούς καπηλεία της ριζοσπαστικής ιδεολογίας, στο όνομα της επικράτησης, της εξουσίας, του συμβιβασμού, εν τέλει του συντηρητισμού και της στασιμότητας – αλλά ίσως επειδή υπάρχουν κι αυτοί οι «Ριζοσπάστες» έχει μεγαλύτερη αξία να υπερασπίζεται κανείς, όπως έκαναν ο Μομφερράτος και ο Ζερβός, όποιο κι αν είναι το τίμημα, τον «Αληθή Ριζοσπάστη». 

Το κείμενο διαβάστηκε στις 19-04-2021 στη διαδικτυακή παρουσίαση του βιβλίου, που οργάνωσαν ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Κεφαλονιάς και Ιθάκης και ο εκδότης κ. Διονύσης Βίτσος.